قوّه است ، قابل تغيير است ، و انسان مىتواند جميع اخلاق خود را متبدل به مقابلات آنها كند . چنانچه دلالت بر اين مدعى كند ، علاوه بر برهان و تجربه ، دعوت انبيا و شرايع حقه به سوى اخلاق كريمه و رَدع آنها از مقابل آنها . و بايد دانست كه علماى فن اخلاق مجموع فضائل نفس را در تحت چهار جنس داخل كرده‌اند ، كه آن چهار عبارت است از : حكمت ، و عفّت ، و شجاعت ، و عدالت . و « حكمت » را فضيلت نفس ناطقهء مميّزه دانسته‌اند ؛ و « شجاعت » را از فضائل نفس غضبيه ؛ و « عفّت » را از فضائل نفس شهويه ؛ و « عدالت » را تعديل فضائل ثلاث شمرده‌اند . و ساير فضائل را به اين چهار فضيلت ارجاع كرده‌اند « 1 » . و تفصيل و تحديد هر يك از آنها از عهدهء اين اوراق خارج است ؛ و براى امثال ما چندان مفيد نيست . آنچه دانستنى است آن است كه به موجب حديث منقول از رسول اكرم صلّى اللَّه عليه و آله : « بعثت لأتمم مكارم الأخلاق » « 2 » غايت بعثت و نتيجهء دعوت خاتم الانبياء - صلّى اللَّه عليه و آله - اكمال مكارم اخلاق است . و در احاديث شريفه مجملًا و مفصلًا به مكارم اخلاق بيش از هر چيز ، بعد از معارف ، اهميت دادند . و ما پس از اين بعضى از آنها را ذكر مىكنيم ان شاء اللَّه . و اهميت آن بيش از آن است كه ما از عهدهء حق بيان آن برآييم ؛ اين‌قدر معلوم است كه سرمايهء حيات ابدى آخرت و رأس المال تعيش آن نشئه حصول اخلاق كريمه است و اتصاف به مكارم اخلاق است . و آن بهشتى كه به واسطهء كرائم اخلاقى به انسان اعطا شود ، كه بهشت صفات است ، هيچ طرف نسبت نيست با بهشتى كه جسمانىِ اعمالى است ، و در آن از جميع نعم و لذات جسمانى اعظم و احسن آن موجود است ؛ چنانچه ظلمت‌ها و وحشت‌هايى كه در اثر اعمال سيّئه براى انسان حاصل شود بالاتر از هر عذاب اليمى است . و انسان تا در اين عالم است مىتواند خود را از اين ظلمت نجات دهد و به آن انوار

--> ( 1 ) - ر . ك : تهذيب الأخلاق و تطهير الأعراق ، ص 37 - 38 ؛ جامع السعادات ، ج 1 ، ص 50 - 53 ؛ معراج‌السعادة ، ص 52 - 62 . ( 2 ) - « برانگيخته شده‌ام تا منش‌هاى نيك را كامل گردانم » . ( مجمع البيان ، ج 10 ، ص 500 )